განვითარებისა და სწავლის თეორიები - ბერას ფედერიკ სკინერი

ბერას ფედერიკ სკინერი (1927-1987) ამე­რი­კე­ლი ფსი­ქო­ლო­გი ბე­რას ფრე­დე­რიკ სკი­ნე­რი, ფი­ლო­სო­ფი­ურ მეც­ნი­ე­რე­ბა­თა დოქ­ტო­რი, 1945-1948 წლებ­ში იყო ინ­დი­ა­ნას უნი­ვერ­სი­ტე­ტის ფსი­ქო­ლო­გი­ის ფა­კულ­ტე­ტის დე­კა­ნი. 1948 წლი­დან გარ­დაც­ვა­ლე­ბამდე, მოღ­ვა­წე­ობ­და ჰარ­ვარ­დ­ში. მის გარ­დაც­ვა­ლე­ბამ­დე ცო­ტა ხნით ად­რე, ამე­რი­კა­ში, ფსი­ქო­ლო­გი­ის ის­ტო­რი­კო­სებს შო­რის ჩა­ტა­რე­ბუ­ლი გა­მო­კითხ­ვის შე­დე­გად, სკი­ნერ­მა ყვე­ლა დრო­ის ფსი­ქო­ლოგ­თა შო­რის მერ­ვე, ხო­ლო თა­ნა­მედ­რო­ვე ფსი­ქო­ლოგ­თა შო­რის პირ­ვე­ლი ად­გი­ლი და­ი­კა­ვა. სკი­ნე­რი „რა­დი­კა­ლუ­რი ბი­ჰე­ვი­ო­რიზ­მის“* მიმ­დე­ვა­რი და გან­მა­ვი­თა­რე­ბე­ლი იყო. ამ მეც­ნი­ე­რუ­ლი მიდ­გო­მის მი­ხედ­ვით, ფსი­ქი­კუ­რი პრო­ცე­სე­ბის მეც­ნი­ე­რუ­ლი ახ­ს­ნა და ზუს­ტი ინ­ტერ­პ­რე­ტა­ცია შე­უძ­ლე­ბე­ლია, ვი­ნა­ი­დან ისი­ნი ადა­მი­ა­ნის „შიგ­ნით“ მიმ­დი­ნა­რე­ობს და ხან­და­ხან თვი­თონ ადა­მი­ან­საც არ ძა­ლუძს, ბო­ლომ­დე გა­აც­ნო­ბი­ე­როს მა­თი არ­სი. მეც­ნი­ე­რე­ბი­სათ­ვის შე­საძ­ლე­ბე­ლია ისე­თი ფე­ნო­მე­ნის ახ­ს­ნა, რო­მელ­ზეც დაკ­ვირ­ვე­ბა და რომ­ლის შე­მოწ­მე­ბაც შე­საძ­ლე­ბე­ლია. ასე­თად სკი­ნერს ქცე­ვა მი­აჩ­ნია. შე­სა­ბა­მი­სად, ფსი­ქო­ლო­გი­ამ უნ­და შე­ის­წავ­ლოს ორ­გა­ნიზ­მის ქცე­ვა და ამ ქცე­ვის შე­დე­გე­ბი. თუ ბი­ჰე­ვი­ო­რის­ტუ­ლი დას­წავ­ლის ზო­გი­ერ­თი თე­ო­რე­ტი­კო­სი ადა­მი­ა­ნის ან ცხო­ვე­ლის ქცე­ვის ასახ­ს­ნე­ლად ხში­რად იყე­ნებს ტერ­მი­ნებს, რო­გო­რი­ცაა: „მოთხოვ­ნი­ლე­ბა“, „მო­ტი­ვა­ცია“, ანუ ისეთ ფე­ნო­მე­ნებს, რომ­ლებ­ზეც პირ­და­პირ დაკ­ვირ­ვე­ბა შე­უძ­ლე­ბე­ლია, ის არ არის მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვა­ნი „რა­დი­კა­ლუ­რი ბი­ჰე­ვი­ო­რიზ­მის­თ­ვის“.         ქცე­ვის ექ­ს­პე­რი­მენ­ტუ­ლი ანა­ლი­ზი სკი­ნე­რის ტერ­მი­ნია და ასა­ხავს ქცე­ვას­თან და­კავ­ში­რე­ბუ­ლი სა­მი ცვლა­დის ანა­ლიზს. ეს ცვლა­დე­ბია: ორ­გა­ნიზ­მის ქცე­ვა; პი­რო­ბე­ბი, რო­მელ­შიც მიმ­დი­ნა­რე­ობს ქცე­ვა;   ქცე­ვის შე­დე­გე­ბი (მე­ორ­დე­ბა თუ არა ქცე­ვა თან­მ­ხ­ვედ­რი გა­რე­მო­ე­ბე­ბის შემ­თხ­ვე­ვა­ში).          ქცე­ვის ახ­ს­ნა ამ სა­მი ცვლა­დის ანა­ლი­ზის სა­ფუძ­ველ­ზე ხდე­ბა. ბავ­შ­ვის პრობ­ლე­მურ ქცე­ვას ყო­ველ­თ­ვის რა­ღაც მი­ზე­ზი აქვს, რაც მო­ცე­მულ მო­მენ­ტ­ში არ ჩანს. ამი­ტომ აუცი­ლე­ბე­ლია იმა­ზე დაკ­ვირ­ვე­ბა და აღ­წე­რა, თუ რა უს­წ­რებს წინ პრობ­ლე­მურ ქცე­ვას, თვი­თონ ამ ქცე­ვის აღ­წე­რა (რო­გო­რი ინ­ტენ­სი­ვო­ბი­საა და რას აკე­თებს ბავ­შ­ვი) და რა მოს­დევს შე­დე­გად ამ პრობ­ლე­მურ ქცე­ვას. სკი­ნე­რი, ისე­ვე რო­გორც სხვა ბი­ჰე­ვი­ო­რის­ტე­ბი, მი­იჩ­ნევს, რომ ქცე­ვის პი­რო­ბე­ბის, თვით ქცე­ვი­სა და მი­სი შე­დე­გე­ბის აღ­წე­რა უნ­და იყოს დე­ტა­ლუ­რი, ზუს­ტი, ობი­ექ­ტუ­რი, ყო­ველ­გ­ვა­რი სუ­ბი­ექ­ტუ­რი შე­ფა­სე­ბის გა­რე­შე.         სკი­ნე­რი ქცე­ვის ორ ტიპს გა­მო­ყოფს: რეს­პონ­დენ­ტულს — რე­აქ­ცია სპე­ცი­ფი­კურ სტი­მულ­ზე (მაგ., ცე­მი­ნე­ბა, თვა­ლე­ბის ხამ­ხა­მი, შიმ­ში­ლი და სხვ.) და ოპე­რან­ტულს — სტი­მუ­ლის გა­რე­შე ორ­გა­ნიზ­მის მი­ერ სპონ­ტა­ნუ­რად შეს­რუ­ლე­ბუ­ლი გარ­კ­ვე­უ­ლი ქცე­ვა (მაგ., წე­რი­ლის წე­რა, მან­ქა­ნის ტა­რე­ბა, წიგ­ნის კითხ­ვა და სხვ.). ოპე­რან­ტუ­ლი ქცე­ვა სა­პა­სუ­ხო რე­აქ­ცია არ არის, ის შე­იძ­ლე­ბა გა­კონ­ტ­როლ­დეს ადა­მი­ა­ნის მი­ერ და ემორ­ჩი­ლე­ბა ოპე­რან­ტუ­ლი გან­პი­რო­ბე­ბუ­ლო­ბის კა­ნო­ნებს. ოპე­რან­ტუ­ლი გან­პი­რო­ბე­ბუ­ლო­ბა ეს არის დას­წავ­ლის ტი­პი, რო­ცა რო­მე­ლი­მე რე­აქ­ცი­ის გა­ჩე­ნის ალ­ბა­თო­ბა იზ­რ­დე­ბა, თუ­კი მას მოს­დევს გან­მამ­ტ­კი­ცე­ბე­ლი (მაგ., თუ მოს­წავ­ლე ყუ­რადღე­ბით უს­მენს მას­წავ­ლე­ბელს და მას­წავ­ლე­ბე­ლი მის ასეთ ქცე­ვას ღი­მი­ლით ან შე­ქე­ბით აღ­ნიშ­ნავს, ძა­ლი­ან დი­დია იმის ალ­ბა­თო­ბა, რომ მოს­წავ­ლე მო­მა­ვალ­შიც ასე­თი­ვე ყუ­რადღე­ბი­ა­ნი იქ­ნე­ბა). ამ­რი­გად, გან­მამ­ტ­კი­ცე­ბე­ლი შე­დე­გია, შემ­დ­გო­მი მოვ­ლე­ნაა, რაც პა­სუ­ხად მა­შინ­ვე მოყ­ვე­ბა ინ­დი­ვი­დის მოქ­მე­დე­ბას, ქცე­ვას. ის აძ­ლი­ე­რებს ქცე­ვის აღ­მო­ცე­ნე­ბის ალ­ბა­თო­ბას.

ოპერანტული ბიჰევიორიზმი - ბერას ფრედერიკ სკინერი

ოპერანტული ბიჰევიორიზმი ბერას ფრედერიკ სკინერი         გვიანდელი ბიჰევიორიზმის წამყვანი ფიგურაა  ბერას ფრედერიკ სკინერი (1904-1990). იგი ამერიკის ერთ-ერთი ყველაზე სახელგანთქმული ფსიქოლოგი და ნაციონალური აკადემიის წევრი იყო. სკინერმა დაამთავრა ჰამილტონკოლეჯი ნიუ-იორკში და ასპირანტურა ჰარვარდში, სადაც 1931 წელს მიენიჭა ფილოსოფიის დოქტორის წოდება. შემდგომში მოღვაწეობდა მინესოტასა და ინდიანას შტატების უნივერსიტეტებში, ხოლო 1948 წლიდან ჰარვარდის უნივერსიტეტის პროფესორია. 30-იანი წლებიდან სკინერი შეუდგა დასწავლის მექანიზმების კვლევას ცხოველებში - “ორგანიზმების ქცევა” (1938); 50-იანი წლებიდან დაიწყო თავისი მოდელის გავრცელება ადამიანის ქცევაზე - “მეცნიერება და ადამიანის ქცევა” (1953), “ვერბალური ქცევა” (1957), ხოლო 70იანი წლებიდან სოციალური ქცევისა და საზოგადოებრივი მოვლენების გაგებაზეც - “თავისუფლებისა და ღირსების მიღმა” (1971). განმაზოგადებელი შრომებიდან აღსანიშნავია წიგნები “ბიჰევიორიზმის შესახებ” (1974) და “ფიქრები ბიჰევიორიზმსა და საზოგადოებაზე” (1978).         სკინერის აზრით, მეცნიერება ფაქტებიდან ამოდის და კანონზომიერებისკენ მიემართება. მისი ზოგადი მიზანია მოვლენების პროგნოზირება და მართვა. ქცევის ანალიზისას (ასე უწოდებს სკინერი თავის მიდგომას ფსიქოლოგიისადმი) კვლევა უნდა მიმდინარეობდეს მარტივიდან რთულისკენ. ამიტომ, უნდა დავიწყოთ შედარებით დაბალი რიგის ორგანიზმების შესწავლით, სადაც უფრო ადვილია ქცევის გამომწვევი გარემო ფაქტორების კონტროლი და მანიპულაცია. ადამიანის ქცევას აქვს თავისი სპეციფიკა, მაგრამ ფუნდამენტური კანონზომიერებები ყველგან ერთია. ამ კანონზომიერებების გამოვლენა შესაძლებელია ერთეული ორგანიზმის შესწავლისას, ამიტომ საჭირო არ არის დიდი რაოდენობის ინდივიდების კვლევასთან დაკავშირებული სტატისტიკური მეთოდების გამოყენება. ასეთია, მოკლედ, სკინერის სისტემის მეთოდოლოგიური პრინციპები. რაც შეეხება საკუთრივ ფსიქოლოგიურ თეორიას, ჰალთან და ტოლმენთან შედარებით, სკინერი უფრო რადიკალური ბიჰევიორიზმისკენ იხრება. იგი ანალიზის ორწევრიან სქემას უბრუნდება და მხოლოდ დაკვირვებად ცვლადებს აღიარებს; ესენია სტიმული, რეაქცია და განმტკიცება, რომლებიც ობიექტურად ფიქსირდება და იზომება. მათი ურთიერთმიმართების ზუსტი აღნუსხვით და დახასიათებით შესაძლებელი ხდება ქცევის მართვა, კორექცია, კონტროლი, რაც, სკინერის აზრით, ფსიქოლოგიური მეცნიერების საბოლოო მიზანია. მისი განხორციელება ფსიქოლოგიის პრაქტიკული გამოყენების საშუალებას იძლევა. სწორი, ადაპტური რეაქციების ფორმირების პროცესის კანონზომიერებათა შესასწავლად სკინერმა უამრავი ცდა ჩაატარა. ამისთვის მან გამოიგონა სპეციალური ექსპერიმენტული დანადგარი, რომელსაც შემდგომში სკინერის პრობლემური ყუთი შეარქვეს. ის თორნდაიკის პრობლემური ყუთების პირდაპირი მემკვიდრეა და წარმოადგენს გალიას, რომელშიც დამაგრებულია მანიპულატორი (ბერკეტი ან ღილაკი). გალიაში მოთავსებული მშიერი ცხოველი (სკინერი ცდებს თეთრ ვირთაგვებზე და მტრედებზე ატარებდა) შემთხვევით ეხება (თათით ან ნისკარტით) მანიპულატორს და იღებს განმტკიცებას (საკვებ ბურთულას). ფიქსირდება დაწოლვის ძალა, სიხშირე და ხანგრძლიობა, რაც რაქციების ბევრად უფრო ზუსტი აღრიცხვის საშუალებას იძლევა, ვიდრე, თუნდაც, თორდაიკის ყუთებში იყო შესაძლებელი.

სწავლების ბიჰევიორისტული მიდგომა (სკინერი)

ბიჰევიორიზმის ერთ-ერთი თვალსაჩინო წარმომადგენლის, ამერიკელი ფსიქოლოგის, ბ. ფ. სკინერის (Skinner, 1904-1990) მიხედვით, ადამიანის ქცევის ჩამოყალიბებაში გადამწყვეტი როლი ეკისრება გარე ფაქტორებს და იმ გამოცდილებას, რომელსაც იგი სოციალურ გარემოში იძენს. პიროვნული თავისებურებების მიუხედავად, ბავშვს შეუძლია ნებისმიერი ქცევის დასწავლა, თუ მას სათანადო განმტკიცება მოჰყვება. სკინერმა ექსპერიმენტის საფუძველზე დაადგინა, რომ ქცევის წარმატება/წარუმატებლობა განსაზღვრავს იმას, მოხდება თუ არა ამ ქცევის დასწავლა. სწავლის ამ ფორმას სკინერმა ინსტრუმენტული სწავლა უწოდა. ინსტრუმენტულ სწავლას საფუძვლად უდევს ორგანიზმის აქტიური მოქმედებები გარემოში. თუ რაიმე შემთხვევითი მოქმედება სასარგებლო აღმოჩნდება, მისი განმტკიცება ხდება მიღწეული შედეგით. როგორც ცნობილია, ნებისმიერ ქცევას შეიძლება ჰქონდეს ან არ ჰქონდეს შედეგი. უშედეგო ქცევა თანდათან იკარგება, დავიწყებას ეძლევა. შედეგი შეიძლება ორი სახისა იყოს - სასიმოვნო და უსიამოვნო. სასიამოვნო შედეგის შემთხვევაში, ქცევის გამეორების ალბათობა იზრდება. რაც შეეხება უსიამოვნო შედეგს, იგი ამცირებს ქცევის ალბათობას, ანუ სწავლა არ ხორციელდება.

Бихевиористическая педагогика

В основе этого подхода лежит психология бихевиоризма (behavior - поведение), возникшая в начале 20 века. Классический бихевиоризм утверждал, что личность определяет поведение, которое можно наблюдать, в отличие от чувств, мышления, составляющих внутренний мир, не доступный изучению с помощью научных методов. Следовательно, предмет психологии - поведение, активность человека, которые бихевиористы стали называть "реакцией" и в изучении которых старались применять естественнонаучные методы, дающие, как они считали, объективное научное знание о психике человека. Личность, ее психику они сводили к сумме реакций на ситуации-раздражители (стимулы), опираясь в том числе и на учение Павлова об условных рефлексах. Воспитание и обучение человека поэтому ими рассматривались как выработка социально одобряемых, "правильных" реакций на стимулы, жизненные ситуации. В дальнейшем понимание поведения личности и управления им усложнилось. Один из крупнейших необихевиористов Б.Ф.Скиннер правильно полагал, что поведение личности определяют не только стимулы, то есть внешние воздействия окружающей среды, но и внутренняя деятельность самого человека: например, представления человека (в виде опыта, установок) о последствиях его "реакций", поступков в определенных ситуациях. Чтобы регулировать поведение личности, вырабатывать желаемые реакции, считал Скиннер, нужно организовать систему положительных и отрицательных подкреплений. Стремление человека получить положительное подкрепление (одобрение) и избежать отрицательного подкрепления - осуждения, неодобрения - Скинер назвал " оперантным поведением". Человек почти ничего не делает, считает Скиннер, вне системы подкреплений, то есть рациональной ориентации на последствия своего поведения, тем самым выбирая поощряемые обществом поступки и избегая осуждаемого поведения. Такой взгляд на обусловленное подкреплением поведение человека открывает возможность для построения процессов воспитания и обучения. Известно, что Скиннер был одним из создателей программированного обучения, в основе которого лежит пошаговый контроль за результатами обучения.